اصول كلاس داري
كيفيت آموزش
امام سجادعليه السلام: «فاذا احسنت في تعليم الناس . . . زادك الله من فضله; (3) اگر مردم را خوب آموزش دهي، خداوند از فضل خود بر [دانش] تو بيفزايد .»
دنياي امروز آموزش، دنياي اصول، روشها و قالبهاي آموزشي است . اگر مربي آموزش لازم را نديده و از توان بالايي در اين زمينه برخوردار نباشد، تدريس او حالتي خشك و خسته كننده به خود خواهد گرفت و كودكان، نوجوانان و جوانان، به آن علاقه چنداني از خود نشان نمي دهند . پس براي بالا بردن كيفيت آموزش خود و موفقيت بيشتر در آن لازم است كه:
1 - در افزايش آگاهيها و محتواي علمي و درسي خود بكوشيم .
2 - از روشهاي نوين تدريس آگاهي كامل داشته و توان بكارگيري آنها را در خود ايجاد كنيم .
3 - از محفوظات خوب و زيادي بهره مند باشيم تا بتوانيم در هنگام تدريس از آنها استفاده كنيم .
4 - براي هر درس مطالب نو و تازه اي داشته باشيم .
5 - از تجربيات درسي و تدريس ديگران بي بهره نمانيم .
6 - معمولا هنرمندي استاد در جلسه اول تدريس مشخص مي شود، پس روي جلسه اول فكر و مطالعه بيشتري داشته باشيم و آن را دست كم نگيريم .
7 - از دسته بندي كردن مطالب - كه در تفهيم مطالب نقش زيادي دارد - و داشتن ابتكار و خلاقيت در ارائه آنها غافل نمانيم .
8 - داشتن مطالعه هميشگي و نوشتن رئوس مطالب بر روي يك كاغذ به صورت دسته بندي شده و تدريس از روي آن را فراموش نكنيم .
9 - داشتن جزوه و متن درسي و برقرار نمودن ارتباط بين درسها و نكات تربيتي را از ياد نبريم .
10 - به كيفيت مطالب و تنوع آنها در هنگام تدريس توجه كنيم .
11 - سعي كنيم شاگردان ما در رابطه با درس فعاليت عملي داشته باشند .
12 - از محسوسات بيشتر از معقولات استفاده كنيم مگر در موارد نياز و ضروري .
13 - تلاش كنيم از علوم مورد نياز و مرتبط با درس خود بهره مند باشيم .
14 - در هنگام تدريس از موضوع درس و بحث خارج نشويم و خلاصه و جمع بندي و نتيجه درس را در آخر كلاس بيان كنيم .
15 - سعي كنيم اشكالات تدريس خود را رفع كنيم .
16 - بيش از ظرفيت و توانايي خود تدريس نكنيم كه بيماريهاي روحي و جسمي در پي دارد .
معنويت
مؤثرترين مربي در روح و جان كودكان و نوجوانان با معنويت ترين آنها است; پس:
1 - توكل بر خداوند و توسل به معصومين عليهم السلام بويژه حضرت فاطمه زهراعليها السلام و حضرت مهدي عليه السلام را فراموش نكنيم.
2 - با كودكان و نوجوانان رابطه معنوي و روحي داشته باشيم; لازمه اين رابطه معنوي، نگرش به آنان به عنوان بندگان خداست.
3 - با نام خدا درس را شروع كنيم و بعد از آن، حمد خدا و درود بر پيامبر گرامي اسلام صلي الله عليه وآله و ائمه معصومين عليهم السلام را فراموش نكنيم.
4 - پيش از هر دوره كلاسداري دو ركعت نماز بخوانيم و از خدا بخواهيم كه ما را در تدريس و هدايت مخاطبين موفق بدارد.
5 - به ارزشها و آرمانها و اصول اسلامي متعهد و مقيد باشيم.
6 - حتي الامكان با وضو و طهارت وارد كلاس شويم.
7 – تدريس به كودكان و نوجوانان را وظيفه شرعي بدانيم نه يك شغل معمولي و به كار خويش بعنوان يك كار معنوي ايمان و اعتقاد قلبي داشته باشيم.
8 - از احاديث صحيح و معتبري - كه مباحث اخلاقي و معنوي را بيان مي كنند - در تدريس خود استفاده كنيم.
9 - در صورتي كه كلاس ما غير از آموزش قرآن بود، پيش از تدريس، آيه اي از قرآن و يا حديثي از معصومين عليهم السلام را بخوانيم.
محبوبيت
امام علي عليه السلام: «ثلاث يوجبن المحبة; حسن الخلق و حسن الرفق و التواضع; (1) سه خصلت موجب محبت مي شود: خوشخويي، مهرباني و فروتني .»
محبوبيت استاد نزد كودكان و نوجوانان، اولين شرط تاثيرگذاري او بر آنان است . وجود علاقه و محبت ميان استاد و شاگرد نيز تا حد زيادي به ميزان رعايت عدل و انصاف از طرف مربي بستگي دارد . البته از آنجا كه شاگردان، هم از نظر جسمي و هم از نظر روحي و رواني با يكديگر متفاوتند، در حل مشكلات روحي آنان نيز بايد متفاوت برخورد كرد، پس:
1 - تفاوتهاي فردي كودكان و نوجوانان را بشناسيم و با هر يك از آنها با توجه به شرايط روحي و جسمي، رفتاري مناسب داشته باشيم .
2 - نسبت به همه شاگردان، روحيه عفو و اغماض و ارفاق داشته باشيم و حتي الامكان عذر آنان را بپذيريم .
3 - رازدار و محرم اسرار شاگردان خود باشيم .
4 - براي كودكان، نوجوانان و جوانان، مشاور خوبي باشيم .
5 - از بكارگيري كلمه «من » در حد امكان خودداري كنيم .
6 - نام اشخاص را كمتر و در حد ضرورت ذكر كنيم .
7 - تلاش كنيم بيش از مدرس بودن مربي دلسوزي باشيم .
8 - شاگردان را هرگز به خود وابسته نكنيم .
9 - در مقابل شاگردان از زحمات اساتيد خود و از فعاليت ديگران قدرداني و تشكر كنيم .
10 - هرگز رفتار غلط شاگردان را به منزله توهين به شخص خود تلقي نكنيم .
11 - زود عصباني نشويم و بطور كلي از عصبانيت پرهيز كنيم .
12 - هرگز كودك و نوجوان متخلف را به عذرخواهي از خود مجبور نكنيم .
13 - سعي كنيم شرايط روحي شاگرد را درك كرده، و به احساسات او احترام بگذاريم .
14 - ظرفيت روحي و استقامت در برابر مشكلات را در شاگردان تقويت كنيم .
آمادگي روحي
امام علي عليه السلام: «كن لينا من غير ضعف و شديدا من غير عنف; (2) نرم خو باش بدون ضعف و قاطع باش بدون زور گوئي .»
به تجربه ثابت شده است كه انتقال پيامها به كودكان، نوجوانان و جوانان نيازمند انرژي و روحيه بالائي است . چنانچه استاد با روحيه خوب خود بتواند روحيه شاگردان را حفظ كرده و حتي تقويت نمايد، بيشتر مي تواند بر آنان تاثير گذارد، پس:
1 - كاملا بر بحث خود مسلط باشيد تا با نشاط روحي و عاطفي تدريس كنيد .
2 - با خوشرويي و نرمخويي تدريس كنيد و چهره بشاش داشته باشيد .
3- مشكلات و ناهماهنگيهاي محيط آموزشي خود را طوري بيان نكنيد كه شاگردان نسبت به كلاس و درس شما دلسرد شوند .
4 - سعي كنيد براي ايجاد آمادگي روحي بيشتر در مخاطبان و جذابيت درس، احساسات و عواطف را برانگيزانيد .
5 - در تدريس شور داشته باشيد تا بتوانيد شور آفريني كنيد . اگر مي خواهيد چنين باشيد بايد به گفته هاي خود ايمان داشته باشيد .
6 - تا مي توانيد هنگام تدريس جوش نزنيد و حرص نخوريد .
7 - ثبات روحي و عاطفي داشته باشيد .
8 - در هنگام عصبانيت و يا خواب آلودگي خود و يا شاگردان، تدريس نكنيد، مگر اينكه آن را بر طرف نماييد .
9 - اين نكته را فراموش نكنيد كه حتما بايد خونسرد باشيد، البته طوري رفتار نكنيد كه شاگردان احساس كنند مورد توجه شما نيستند .
10 - مواظب باشيد احساسات و عواطف كودكان و نوجوانان را جريحه دار نكنيد .
11 - هنگام تدريس اضطراب و نگراني نداشته باشيد .
12 - سعي كنيد در مكان درس خود فضاي عاطفي به وجود آوريد .
اخلاق
قرآن كريم مي فرمايد: «فبما رحمة من الله لنت لهم و لو كنت فظا غليظ القلب لانفضوا من حولك » (4) ; به سبب رحمت خداست كه با آنها نرم خوي و مهربان گشتي و اگر تند خو و سخت دل بودي، از گرد تو پراكنده مي شدند .»
رفتار استاد براي كودكان، نوجوانان و بخصوص جوانان الگوي عملي است . استاد در عمل نمودن به گفته هاي خود، نحوه برخورد با ديگران، سخن گفتن و حتي طرز نشستن، راه رفتن و پوشيدن لباس مي تواند براي شاگردان خود الگو باشد . پس سعي كنيم:
1 - برنامه هايي جهت خودسازي اخلاقي و تربيتي خود داشته باشيم .
2 - در برخورد با كودكان، نوجوانان و جوانان، اخلاق اسلامي را رعايت كنيم .
3 - هنگام برخورد با شاگردان خود، به آنان سلام كنيم .
4 - در همه مراحل صبور بوده و سعه صدر داشته باشيم .
5 - خوش رو، خوش اخلاق، نرمخو، داراي اخلاص، تقوي و تواضع باشيم و از غرور بپرهيزيم .
6 - سعي كنيم در عمل كردن به اخلاق نيكو، سير صعودي داشته باشيم كه اين بهترين ابزار براي جلب شاگردان سالهاي قبل است .
7 - از فضل فروشي، خود بزرگ بيني، خود كم بيني و آزرده شدن از نقد و ايراد ديگران بشدت پرهيز كنيم .
8 - اشتباهات خود را توجيه نكنيم و ضمن اعتراف به آنها در رفع آنها بكوشيم .
9 - از تعصب بي جا اجتناب ورزيده و شهامت در گفتن كلمه «نمي دانم » را در خود تقويت كنيم .
10 - اگر در جلسه درس متوجه اشتباه خود شديم، تا كودكان و نوجوانان متفرق نشده اند، آن اشتباه را برطرف كنيم .
11 - از يكدندگي، لجبازي، جدال و ستيزه جوئي بشدت پرهيز كنيم و با هيچ كدام از شاگردان كينه و خصومتي نداشته باشيم .
12 - از عيب جويي، تهمت زدن و توهين به شاگردان بپرهيزيم و ضمن مؤدبانه صدا كردن آنها، از پرخاشگري و انتقام جوئي پرهيز كنيم .
13 - به وعده هايي كه در كلاس مي دهيم وفا كنيم، بخصوص اگر وعده هديه و جايزه باشد .
14 - به كودكان و نوجوانان طعنه نزنيم، زيرا آنها افراد حساسي هستند و ممكن است سخت آزرده شوند .
وقار مربي
امام علي عليه السلام: «وقار الحلم زينة العلم; (5) متانت بردباري زيور دانش است .»
از آنجا كه رفتار مربي نشانگر شخصيت اوست و كودكان و نوجوانان دائما تحت تاثير رفتارهاي باطني و ظاهري مربيان مي باشند، شايسته است:
1 - طوري رفتار كنيد كه شاگردان احساس مسئوليت كنند .
2 - چيزي را به طرف شاگردان پرتاب نكنيد .
3 - ابزار، وسايل و چيزهاي ديگر را با خشونت از شاگردان نگيريد .
4 - داشتن «تيك » و عادات نامطلوب مانند بازي كردن با دكمه لباس يا موي سر و صورت زيبنده يك مربي نيست، سعي كنيد آنها را از خود دور كنيد .
5 - آراستگي ظاهر را رعايت كنيد و اموري از قبيل شانه كردن موها، تميز بودن لباسها، پاره نبودن لباسها و جورابها، واكس زدن كفشها و نظيف بودن بدن را فراموش نكنيد .
6 - از بوي خوش - در صورتي كه مفسده اي ايجاد نكند - استفاده كنيد .
7 - يقه و دكمه هاي خود را پيش از تدريس در آينه ببينيد .
8 - با چيزهايي كه ممكن است تمركز حواس دانش آموزان را از بين ببرد بازي نكنيد; مانند بازي با گچ، تخته، خودكار، تسبيح، عمامه، عينك، بيني، گوش و . . .
9 - اگر گچ يا ماژيك از دست شما روي زمين افتاد، آن را برداريد .
10 - در صورت امكان، گاهي براي اشراف بيشتر بر كلاس و تنوع در حركات، چند قدمي در بين شاگردان راه برويد .
11 - شاگردان را زياد به خاطر تنبيه پاي تخته سياه نگه نداريد .
12 - اگر جراحت يا بيماري ظاهري داريد، در ابتداي درس درباره آن توضيح دهيد تا ذهن شاگردان را در طول تدريس به خود مشغول نكند .
13 - برخي از شاگردان داراي نقص بدني يا رواني هستند، از اين رو حال آنان را رعايت كنيد .
14 - ضمن جلوگيري از سوء استفاده شاگردان براي بيرون رفتن از كلاس اجازه دهيد .
تواضع
پيامبر اكرم صلي الله عليه وآله: «من تواضع لله رفعه الله و من تكبر وضعه الله; (6) هر كس براي خدا فروتني كند، خداوند او را بالا مي برد و هر كس تكبر كند، خداوند او را پست گرداند .»
بزرگي و عظمت مربي ثمره تواضع و خلوص اوست، از اينرو:
1 - هرگز كودكان و نوجوانان را خدمت كار خود ندانيد .
2 - طوري سخت گيري نكنيد كه مجبور شويد آن را كاهش دهيد .
3 - به شاگردان خود اجازه سخن گفتن و سؤال كردن بدهيد .
4 - سخن شاگردان خود را بي مورد قطع نكنيد .
5 - انتظار نداشته باشيد كه شاگردان از شما اطاعت كوركورانه داشته باشند .
6 - با كودكان و نوجوانان برخوردي متواضعانه و مناسب داشته باشيد .
7 - تجربيات تدريسي خود را در اختيار دوستان خود قرار دهيد .
8 - اوقات استراحت و زنگ تفريح دانش آموزان را نگيريد .
9 - تا آنجا كه امكان دارد شاگردان را از كلاس محروم نكنيد .
10 - كودكان و نوجوانان را طوري هدايت كنيد كه خودشان اعمال و كردارشان را كنترل نمايند .
11 - بيش از اندازه در كار شاگردان دخالت نكنيد .
12 - به حرف شاگردان خود گوش دهيد و حتي به تذكرات آنان توجه كنيد .
13 - براي كودكان و نوجوانان كلمه «ساكت » ، «هيس » و مانند آن را زياد بكار نبريد .
14 - از شاگردان خود نخواهيد كه همواره سكوت باشند و هيچ حرفي نزنند و هيچ حركتي از خود نشان ندهند .
رعايت شخصيت شاگردان
رسول اكرم صلي الله عليه وآله: «ليس منا من لم يرحم صغيرنا و لم يوقر كبيرنا; (7) كسيكه به كوكان ما رحم نكند و بزرگسالان ما را احترام نگذارد از ما نيست .»
يكي از اصول تربيتي اسلام احترام به شخصيت و كرامت انساني افراد است . پيامبر اسلام صلي الله عليه وآله به همه مؤمنين اعم از كودكان و بزرگسالان، زنان و مردان و روستائيان و غير آنان، شخصيت مي داد و به آنها احترام مي گذاشت، پس:
1 - رعايت حقوق ديگران بويژه معلمان و مدرسان ديگر فراموش نشود .
2 - به شخصيت افراد احترام گذاشته و از تحقير آنان پرهيز شود .
3 - بين كودكان و نوجوانان رقابت مثبت و سالم ايجاد شود .
4 - به همه شاگردان بطور يكسان نگاه شود . اين قاعده فقط در موارد ضروري قابل استثناء است .
5 - از تمسخر و دادن لقب زشت به شاگردان پرهيز شود .
6 - شاگردان را بموقع تشويق و بين آنان تبعيض اعمال نگردد .
7 - از گفتن كلمات و جملات ركيك و خارج از ادب و نزاكت پرهيز كنيم .
8 - در صورت امكان از نمره يا امتياز شاگرد كم نكنيم .
نكات ويژه
1 - سعي كنيد براي تدريس، شروع خوب، گيرا و جذابي داشته باشيد .
2 - در تدريس خود به اين آمار توجه داشته باشيد كه گفته اند: 75% يادگيري از طريق چشم و 13% از طريق گوش و 12% از طريق بقيه حواس انجام مي گيرد .
3 - گاهي مي توانيم با صلوات يا طرح سؤال يا لحظاتي سكوت به كلاس تمركز بدهيم، اين روش از چند بار گچ روي تخته يا ميز زدن بهتر است .
شيوه استفاده از تخته
قال علي عليه السلام: «كتاب المرء معيار فضله و مسبار نبله; (8) نوشتار هر كس معيار فرزانگي و ميزان فرهيختگي اوست .»
در استفاده از تخته، هنگام تدريس، بايد نكاتي را مورد توجه قرار داد . بايسته است نكات زير مورد توجه قرار گيرد .
2 - ابزار و امكانات تدريس مانند: گچ، ماژيك، تخته پاك كن و . . . را پيش از درس فراهم آوريد .
3 - فقط مطالب مهم و ضروري را روي تخته بنويسيد و سعي كنيد مطالب نوشته شده روي تخته را كمتر پاك كنيد .
4 - از قسمت بالا و سمت راست تخته شروع به نوشتن كنيد، منظم بنويسيد و از تمام تخته استفاده كنيد .
5 - بسم الله در ابتداي هر كار، رمز عشق به خدا، توكل بر او، استمداد از او و وابستگي به اوست، پس هنگام استفاده از تخته، نوشتن «بسم الله الرحمن الرحيم » را فراموش نكنيد .
6 - هنگام نوشتن روي تخته، جلوي مطالب نايستيد .
7 - وقتي روي تخته مطلبي مي نويسيد، هم زمان آن را بخوانيد تا همه بشنوند .
8 - موقع نوشتن روي تخته، به شاگردان پشت نكنيد، بلكه نيم رخ بايستيد و بنويسيد .
9 - سعي كنيد هنگام نوشتن، لباسها و سر و صورت خود را گچي و يا رنگي نكنيد .
10 - تخته را از بالا به پايين پاك كنيد و با انگشت و دست و مانند آن پاك نكنيد .
11 - اگر شاگردان شما مطالب روي تخته را در دفترهاي خود نوشته اند، در پايان درس تخته را پاك كنيد تا براي استاد بعدي آماده باشد .
بيان و شيوه انتقال مطالب
يكي از نكات بسيار مهم در كلاسداري، نحوه بيان مطالب و شيوه انتقال آن به مخاطبان است . به كارگيري نكات زير، مربيان محترم را در انتقال بهتر مطالب ياري خواهد داد .
1 - استفاده از كلمات و جملات زيبا را فراموش نكنيد; مثلا به جاي «كور» كلمه «نابينا» و يا «روشندل » را به كار بريد .
2 - كلمات و جملات را رسا و روان بيان كنيد و در حد مقدور صدا و لهجه خاص و محلي نداشته باشيد .
3 - از خطي زيبا و يا حداقل خط خوانا همراه با بياني صحيح و زيبا برخوردار باشيد .
4- در انتقال مطالب ذوق و سليقه داشته باشيد و شناسائي ذوق و سليقه و استعداد كودكان و نوجوانان را فراموش نكنيد .
5- در صورتي كه خستگي را در چهره شاگردان خود احساس كرديد، در كلاسهاي اختياري از ادامه تدريس خودداري ورزيد .
6 - طوري تدريس كنيد كه شاگردان با استعداد بپسندند و شاگردان كم استعداد بفهمند .
7 - طوري سخن بگوييد و تدريس كنيد كه كودكان و نوجوانان به وجد آيند و در آنان نشاط ايجاد شود .
8 - گاهي مطالب خود را در قالبهاي هنري; مانند طراحي و . . . تدريس كنيد .
9 - متناسب و هماهنگ با موضوع، سر و دست خود را حركت دهيد و حالت آن موضوع را به خود بگيريد .
10 - سعي كنيد مطالب را هنگام تدريس بيشتر و بهتر مجسم كنيد .
11 - اگر صداي شما گرفته است، در رفع آن بكوشيد . استفاده از قرص گياهي آلتادين پيشنهاد مي شود .
12 - درس را پيش از تدريس تمرين كنيد . براي اين كار مي توانيد از فرصت طي مسير از منزل تا محل درس استفاده كنيد .
حفظ تعادل
در اسلام به ميانه روي و اعتدال بسيار سفارش شده است . يكي از مواردي كه بايد در آن ميانه روي و اعتدال رعايت شود، مسئله محبت و توجه به شاگردان در كلاس است . پس به موارد زير توجه كنيد:
1 - در كلاسداري با كودكان و نوجوانان، نه آنقدر محبت كنيد كه شاگردان لوس و خودخواه تربيت شوند و نه آن قدر بي مهري كنيد كه از اطراف شما بگريزند .
2 - بيش از اندازه از شاگرد تمجيد و تعريف نكنيد، زيرا ممكن است موجب غرور او و يا حسادت شاگردان ديگر شود .
3 - گاهي مي توانيد با نگاه كردن به شاگرد ناراحتي خود را نشان دهيد و نيازي به تنبيه بيشتر نيست .
4 - گاهي براي تشويق شاگردان، هدايا و جوايزي را در نظر بگيريد، البته تشويق بايد متناسب و به اندازه باشد .
5 - اقتدار مربي در كلاس مهمتر از سكوت شاگردان است .
6 - در موارد لزوم قاطعيت داشته باشيد .
7 - استعدادها و تواناييهاي مثبت شاگردان را جلو شاگردان ديگر مطرح كنيد و براي از بين بردن رفتارهاي ناپسند آنها تلاش كنيد .
8 - رفتار غلط شاگردان ممكن است معلول بيماريهاي بدني باشد، پس به اين نكته توجه داشته باشيد .
9 - پيش از تنبيه، علل كردارهاي منفي شاگردان را بررسي كنيد .
10 - به شاگردان ضعيف اعتماد به نفس ببخشيد و آنان را به درس خواندن ترغيب كنيد .
11 - پيش از آغاز تدريس، با پرسش از مسئولين مربوطه، شناختي اجمالي از وضعيت و موقعيت و سطح معلومات شاگردان بدست آوريد .
خصوصيات فردي
امام علي عليه السلام: «لاتفعل ما يضع قدرك; (11) كاري كه مقام تو را پست مي گرداند انجام نده .»
خصوصيات فردي مربي به ويژه در موارد حساسي مثل كلاس مورد نظر مخاطبان مي باشد، پس:
1 - سعي كنيد شخصيت علمي و اجتماعي خود را پيش شاگردان سبك نكنيد .
2 - در موارد لزوم با برخي از دانش آموزان در مورد خصوصيات فردي خود صحبت خصوصي داشته باشيد .
3 - مواظب باشيد كه كودكان و نوجوانان، شما را دست نيندازند و بازيچه آنان قرار نگيريد .
4 - وقتي كاري را از شاگردان مي خواهيد آن را پيگيري كنيد تا حتما انجام شود .
5 - نام خانوادگي خود را به شاگردان بگوييد .
6 - توجه كنيد مقررات خشك و افراطي را در كلاس وضع نكنيد .
7 - تدريس نيازمند تقويت جسماني است، آن را فراموش نكنيد و بين هر دو جلسه تدريس چيزي بخوريد و يا بنوشيد تا به خاطر ضعف دچار مشكل نشويد .
8 - در برخوردها و عكس العملها انعطاف داشته باشيد .
9 - نسبت به كوششها و فعاليتهاي شاگردان بي توجه و بي تفاوت نباشيد .
10 - تلاش كنيد تا در غير موارد ضروري درس خود را با استاد ديگري عوض نكنيد و در بين درس استاد عوض نشود .
11 - در تدريس از گروه گرايي و خطبازي خودداري كنيد .
12 - كودكان و نوجوانان رفتار مربي را زير ذره بين قرار مي دهند . مواظب باشيد كردار و رفتار منفي از خود نشان ندهيد .
13 - كاري كنيد كه شاگردان خصوصيات مثبت شما را در خود به وجود آورند .
خصوصيات اجتماعي
امام علي عليه السلام: «لاتقسروا اولادكم علي ادابكم فانهم مخلوقون لزمان غير زمانكم; (12) آداب و رسوم خودتان را بر فرزندانتان تحميل نكنيد; زيرا آنان براي زماني غير از زمان شما آفريده شده اند .»
تجربيات آموزشي و تحقيقات روانشناختي نشان مي دهد كه يادگيري به صورت دسته جمعي و غيرانفرادي معمولا سهل تر و بهتر صورت مي پذيرد . بدين جهت و نيز به دلائل ديگري، براي آموزش افراد، آنها را در يك مكان جمع كرده و آموزش مي دهند . آموزش در يك اجتماع مستلزم رعايت نكاتي است كه در ذيل به بعضي از نكات قابل توجه براي مربيان اشاره مي شود .
1 - از خصوصيات اجتماعي و خانوادگي شاگردان بي اطلاع نباشيد .
2 - اگر تعيين و بيان مقررات و قوانين ضروري باشد، اين كار را با همكاري شاگردان انجام دهيد .
3 - تلاش كنيد با مدير، سرپرست، مسئول، معاون و همكاران ديگر در محيط آموزشي هماهنگي داشته باشيد .
4 - مقررات محيط آموزشي را رعايت كنيد و به آنها احترام بگذاريد .
5 - كارها و فعاليتهاي مربوط به كلاس را بين شاگردان تقسيم كنيد و به آنان مسئوليت دهيد .
6 - شاگردان را جز در موارد ضروري، آن هم به مدت كم، از خود طرد نكنيد .
7 - در بعضي از موارد، شاگردان از مربي خود تقليد مي كنند، پس آهسته آهسته به تقليد آنان جهت دهيد .
8 - شاگردان را در كلاس نه آزاد آزاد بگذاريد و نه آنان را كاملا محدود كنيد .
9 - تنبيه و محروم نمودن تمام افراد به خاطر رفتار بد يك فرد يا يك گروه كوچك كار عاقلانه اي نيست .
10 - پشت سر ديگران سخني نگوييد تا پشت سر شما سخنها نگويند .
11 - آداب اجتماعي را در برخوردها رعايت كنيد .
شاگردان
امام سجادعليه السلام: «حق الصغير رحمته في تعليمه و العفو عنه و الستر عليه والرفق به والمعونة له; (13) حق كودك، مهرباني به او در آموزش و گذشت از خطاي وي و عيب پوشي و همراهي و ياري اوست .»
شاگردان شما امانتهاي الهي هستند كه براي پرورش و شكوفائي استعدادهايشان در اختيار شما گذاشته شده اند، از اينرو:
1 - شاگردان را به راه و كاري كه در پيش دارند متوجه سازيد .
2 - در شاگردان خود شناخت، بينش، پشتكار، صبر و حوصله را زمينه سازي كنيد و آن را افزايش دهيد .
3 - هميشه رغبت و ذوق شاگردان را زنده نگه داريد .
4 - درس را مرحله به مرحله و موضوع به موضوع تدريس كنيد .
5 - سعي كنيد مصاديق و نمونه هايي كه در درس مطرح مي كنيد، براي شاگردان قابل مشاهده و درك باشد .
6 - مطلبي را كه كودكان و نوجوانان با سعي و تلاش خود بدست مي آورند از آن خود مي دانند و با علاقه و بدون مقاومت آن را مي پذيرند . پس سعي كنيد آنها را در فراگيري دانش، به پژوهش واداريد .
7 - سن و معلومات و شرايط فردي شاگردان را در نظر داشته باشيد .
8 - اگر از شاگردان سؤالي مي كنيد، تا آنجا كه امكان دارد اجازه دهيد خود شاگردان جواب بدهند .
9 - به شاگردان فرصت كافي براي پاسخ دادن به سؤالات بدهيد .
10 - سؤال خود را طوري طرح كنيد كه فكر شاگردان را به كار اندازد و آنها را در حل مسئله كمك كند، نه اينكه فقط ناداني آنها را ظاهر سازد .
11 - در پاسخ به سؤالات نوبت شاگردان را رعايت كنيد .
12 - در هنگام سؤال كردن، درس را از جاهاي مختلف و افراد متفاوت كلاس بپرسيد نه از افراد خاص و مكان معيني در كلاس .
13 - زمينه سؤال كردن را در كودكان و نوجوانان فراهم آوريد و آنان را امر به سكوت نكنيد .
14 - گاهي شاگردان سؤال شاگرد ديگر را متوجه نمي شوند، پيش از پاسخ گفتن به آن سؤال، يكبار ديگر خودتان آن را تكرار كنيد .
پي نوشت ها:
1) غرر الحكم، ص 255 .
2) غرر الحكم، ص 444 .
3) رساله حقوق امام سجادعليه السلام .
4) آل عمران/159 .
5) غرر الحكم/10073 .
6) بحارالانوار، ج 16، ص 265 .
7) همان، ج 72، ص 137 .
8) معجم الفاظ غرر الحكم، ص 960 .
9) نهج البلاغه، نامه 47 .
10) بحار الانوار، ج 75، ص 108 .
11) غرر الحكم، ص 619 .
12) تحف العقول، ص 263 .
13) همان، ص 270 .
منابع بيشتر
1. آيين تدريس و روش كلاسداري/ مولف مهران عليپور مشكاني
2. آئين كلاسداري/ نويسنده كتاب جيمس دانيل؛ مترجم جمشيد بهروش
3. روش كلاسداري / احمد طهماسبي
4. فنون كلاسداري: (چگونه معلم موفق باشيم)/ مولف رابرت دي جيوليو؛ مترجم شهروز جاويدي
5. مديريت و كلاسداري جذاب/سي.ام. چارلز؛ ترجمه شاپورامين شايانجهرمي، مرضيه اميني
6. هنر معلمي:۱۲۰راهكار مهم در تدريس و كلاسداري/[جاني يانگ]؛مترجم منصور متين
7. آنچه هر معلم بايد بداند(۳): مديريت كلاس و كلاسداري/ مولف دونا واكر تايلستون؛ مترجمان بهمن ابراهيمي، علي اسماعيلي
8. آنچه هر معلم بايد بداند(۶): مديريت كلاس و كلاسداري/مولف دونا واكر تايلستون؛ مترجمان ندا نفيسي، علي اسماعيلي
نویسنده:حامد محقق زاده
امام سجادعليه السلام: «فاذا احسنت في تعليم الناس . . . زادك الله من فضله; (3) اگر مردم را خوب آموزش دهي، خداوند از فضل خود بر [دانش] تو بيفزايد .»
دنياي امروز آموزش، دنياي اصول، روشها و قالبهاي آموزشي است . اگر مربي آموزش لازم را نديده و از توان بالايي در اين زمينه برخوردار نباشد، تدريس او حالتي خشك و خسته كننده به خود خواهد گرفت و كودكان، نوجوانان و جوانان، به آن علاقه چنداني از خود نشان نمي دهند . پس براي بالا بردن كيفيت آموزش خود و موفقيت بيشتر در آن لازم است كه:
1 - در افزايش آگاهيها و محتواي علمي و درسي خود بكوشيم .
2 - از روشهاي نوين تدريس آگاهي كامل داشته و توان بكارگيري آنها را در خود ايجاد كنيم .
3 - از محفوظات خوب و زيادي بهره مند باشيم تا بتوانيم در هنگام تدريس از آنها استفاده كنيم .
4 - براي هر درس مطالب نو و تازه اي داشته باشيم .
5 - از تجربيات درسي و تدريس ديگران بي بهره نمانيم .
6 - معمولا هنرمندي استاد در جلسه اول تدريس مشخص مي شود، پس روي جلسه اول فكر و مطالعه بيشتري داشته باشيم و آن را دست كم نگيريم .
7 - از دسته بندي كردن مطالب - كه در تفهيم مطالب نقش زيادي دارد - و داشتن ابتكار و خلاقيت در ارائه آنها غافل نمانيم .
8 - داشتن مطالعه هميشگي و نوشتن رئوس مطالب بر روي يك كاغذ به صورت دسته بندي شده و تدريس از روي آن را فراموش نكنيم .
9 - داشتن جزوه و متن درسي و برقرار نمودن ارتباط بين درسها و نكات تربيتي را از ياد نبريم .
10 - به كيفيت مطالب و تنوع آنها در هنگام تدريس توجه كنيم .
11 - سعي كنيم شاگردان ما در رابطه با درس فعاليت عملي داشته باشند .
12 - از محسوسات بيشتر از معقولات استفاده كنيم مگر در موارد نياز و ضروري .
13 - تلاش كنيم از علوم مورد نياز و مرتبط با درس خود بهره مند باشيم .
14 - در هنگام تدريس از موضوع درس و بحث خارج نشويم و خلاصه و جمع بندي و نتيجه درس را در آخر كلاس بيان كنيم .
15 - سعي كنيم اشكالات تدريس خود را رفع كنيم .
16 - بيش از ظرفيت و توانايي خود تدريس نكنيم كه بيماريهاي روحي و جسمي در پي دارد .
معنويت
مؤثرترين مربي در روح و جان كودكان و نوجوانان با معنويت ترين آنها است; پس:
1 - توكل بر خداوند و توسل به معصومين عليهم السلام بويژه حضرت فاطمه زهراعليها السلام و حضرت مهدي عليه السلام را فراموش نكنيم.
2 - با كودكان و نوجوانان رابطه معنوي و روحي داشته باشيم; لازمه اين رابطه معنوي، نگرش به آنان به عنوان بندگان خداست.
3 - با نام خدا درس را شروع كنيم و بعد از آن، حمد خدا و درود بر پيامبر گرامي اسلام صلي الله عليه وآله و ائمه معصومين عليهم السلام را فراموش نكنيم.
4 - پيش از هر دوره كلاسداري دو ركعت نماز بخوانيم و از خدا بخواهيم كه ما را در تدريس و هدايت مخاطبين موفق بدارد.
5 - به ارزشها و آرمانها و اصول اسلامي متعهد و مقيد باشيم.
6 - حتي الامكان با وضو و طهارت وارد كلاس شويم.
7 – تدريس به كودكان و نوجوانان را وظيفه شرعي بدانيم نه يك شغل معمولي و به كار خويش بعنوان يك كار معنوي ايمان و اعتقاد قلبي داشته باشيم.
8 - از احاديث صحيح و معتبري - كه مباحث اخلاقي و معنوي را بيان مي كنند - در تدريس خود استفاده كنيم.
9 - در صورتي كه كلاس ما غير از آموزش قرآن بود، پيش از تدريس، آيه اي از قرآن و يا حديثي از معصومين عليهم السلام را بخوانيم.
محبوبيت
امام علي عليه السلام: «ثلاث يوجبن المحبة; حسن الخلق و حسن الرفق و التواضع; (1) سه خصلت موجب محبت مي شود: خوشخويي، مهرباني و فروتني .»
محبوبيت استاد نزد كودكان و نوجوانان، اولين شرط تاثيرگذاري او بر آنان است . وجود علاقه و محبت ميان استاد و شاگرد نيز تا حد زيادي به ميزان رعايت عدل و انصاف از طرف مربي بستگي دارد . البته از آنجا كه شاگردان، هم از نظر جسمي و هم از نظر روحي و رواني با يكديگر متفاوتند، در حل مشكلات روحي آنان نيز بايد متفاوت برخورد كرد، پس:
1 - تفاوتهاي فردي كودكان و نوجوانان را بشناسيم و با هر يك از آنها با توجه به شرايط روحي و جسمي، رفتاري مناسب داشته باشيم .
2 - نسبت به همه شاگردان، روحيه عفو و اغماض و ارفاق داشته باشيم و حتي الامكان عذر آنان را بپذيريم .
3 - رازدار و محرم اسرار شاگردان خود باشيم .
4 - براي كودكان، نوجوانان و جوانان، مشاور خوبي باشيم .
5 - از بكارگيري كلمه «من » در حد امكان خودداري كنيم .
6 - نام اشخاص را كمتر و در حد ضرورت ذكر كنيم .
7 - تلاش كنيم بيش از مدرس بودن مربي دلسوزي باشيم .
8 - شاگردان را هرگز به خود وابسته نكنيم .
9 - در مقابل شاگردان از زحمات اساتيد خود و از فعاليت ديگران قدرداني و تشكر كنيم .
10 - هرگز رفتار غلط شاگردان را به منزله توهين به شخص خود تلقي نكنيم .
11 - زود عصباني نشويم و بطور كلي از عصبانيت پرهيز كنيم .
12 - هرگز كودك و نوجوان متخلف را به عذرخواهي از خود مجبور نكنيم .
13 - سعي كنيم شرايط روحي شاگرد را درك كرده، و به احساسات او احترام بگذاريم .
14 - ظرفيت روحي و استقامت در برابر مشكلات را در شاگردان تقويت كنيم .
آمادگي روحي
امام علي عليه السلام: «كن لينا من غير ضعف و شديدا من غير عنف; (2) نرم خو باش بدون ضعف و قاطع باش بدون زور گوئي .»
به تجربه ثابت شده است كه انتقال پيامها به كودكان، نوجوانان و جوانان نيازمند انرژي و روحيه بالائي است . چنانچه استاد با روحيه خوب خود بتواند روحيه شاگردان را حفظ كرده و حتي تقويت نمايد، بيشتر مي تواند بر آنان تاثير گذارد، پس:
1 - كاملا بر بحث خود مسلط باشيد تا با نشاط روحي و عاطفي تدريس كنيد .
2 - با خوشرويي و نرمخويي تدريس كنيد و چهره بشاش داشته باشيد .
3- مشكلات و ناهماهنگيهاي محيط آموزشي خود را طوري بيان نكنيد كه شاگردان نسبت به كلاس و درس شما دلسرد شوند .
4 - سعي كنيد براي ايجاد آمادگي روحي بيشتر در مخاطبان و جذابيت درس، احساسات و عواطف را برانگيزانيد .
5 - در تدريس شور داشته باشيد تا بتوانيد شور آفريني كنيد . اگر مي خواهيد چنين باشيد بايد به گفته هاي خود ايمان داشته باشيد .
6 - تا مي توانيد هنگام تدريس جوش نزنيد و حرص نخوريد .
7 - ثبات روحي و عاطفي داشته باشيد .
8 - در هنگام عصبانيت و يا خواب آلودگي خود و يا شاگردان، تدريس نكنيد، مگر اينكه آن را بر طرف نماييد .
9 - اين نكته را فراموش نكنيد كه حتما بايد خونسرد باشيد، البته طوري رفتار نكنيد كه شاگردان احساس كنند مورد توجه شما نيستند .
10 - مواظب باشيد احساسات و عواطف كودكان و نوجوانان را جريحه دار نكنيد .
11 - هنگام تدريس اضطراب و نگراني نداشته باشيد .
12 - سعي كنيد در مكان درس خود فضاي عاطفي به وجود آوريد .
اخلاق
قرآن كريم مي فرمايد: «فبما رحمة من الله لنت لهم و لو كنت فظا غليظ القلب لانفضوا من حولك » (4) ; به سبب رحمت خداست كه با آنها نرم خوي و مهربان گشتي و اگر تند خو و سخت دل بودي، از گرد تو پراكنده مي شدند .»
رفتار استاد براي كودكان، نوجوانان و بخصوص جوانان الگوي عملي است . استاد در عمل نمودن به گفته هاي خود، نحوه برخورد با ديگران، سخن گفتن و حتي طرز نشستن، راه رفتن و پوشيدن لباس مي تواند براي شاگردان خود الگو باشد . پس سعي كنيم:
1 - برنامه هايي جهت خودسازي اخلاقي و تربيتي خود داشته باشيم .
2 - در برخورد با كودكان، نوجوانان و جوانان، اخلاق اسلامي را رعايت كنيم .
3 - هنگام برخورد با شاگردان خود، به آنان سلام كنيم .
4 - در همه مراحل صبور بوده و سعه صدر داشته باشيم .
5 - خوش رو، خوش اخلاق، نرمخو، داراي اخلاص، تقوي و تواضع باشيم و از غرور بپرهيزيم .
6 - سعي كنيم در عمل كردن به اخلاق نيكو، سير صعودي داشته باشيم كه اين بهترين ابزار براي جلب شاگردان سالهاي قبل است .
7 - از فضل فروشي، خود بزرگ بيني، خود كم بيني و آزرده شدن از نقد و ايراد ديگران بشدت پرهيز كنيم .
8 - اشتباهات خود را توجيه نكنيم و ضمن اعتراف به آنها در رفع آنها بكوشيم .
9 - از تعصب بي جا اجتناب ورزيده و شهامت در گفتن كلمه «نمي دانم » را در خود تقويت كنيم .
10 - اگر در جلسه درس متوجه اشتباه خود شديم، تا كودكان و نوجوانان متفرق نشده اند، آن اشتباه را برطرف كنيم .
11 - از يكدندگي، لجبازي، جدال و ستيزه جوئي بشدت پرهيز كنيم و با هيچ كدام از شاگردان كينه و خصومتي نداشته باشيم .
12 - از عيب جويي، تهمت زدن و توهين به شاگردان بپرهيزيم و ضمن مؤدبانه صدا كردن آنها، از پرخاشگري و انتقام جوئي پرهيز كنيم .
13 - به وعده هايي كه در كلاس مي دهيم وفا كنيم، بخصوص اگر وعده هديه و جايزه باشد .
14 - به كودكان و نوجوانان طعنه نزنيم، زيرا آنها افراد حساسي هستند و ممكن است سخت آزرده شوند .
وقار مربي
امام علي عليه السلام: «وقار الحلم زينة العلم; (5) متانت بردباري زيور دانش است .»
از آنجا كه رفتار مربي نشانگر شخصيت اوست و كودكان و نوجوانان دائما تحت تاثير رفتارهاي باطني و ظاهري مربيان مي باشند، شايسته است:
1 - طوري رفتار كنيد كه شاگردان احساس مسئوليت كنند .
2 - چيزي را به طرف شاگردان پرتاب نكنيد .
3 - ابزار، وسايل و چيزهاي ديگر را با خشونت از شاگردان نگيريد .
4 - داشتن «تيك » و عادات نامطلوب مانند بازي كردن با دكمه لباس يا موي سر و صورت زيبنده يك مربي نيست، سعي كنيد آنها را از خود دور كنيد .
5 - آراستگي ظاهر را رعايت كنيد و اموري از قبيل شانه كردن موها، تميز بودن لباسها، پاره نبودن لباسها و جورابها، واكس زدن كفشها و نظيف بودن بدن را فراموش نكنيد .
6 - از بوي خوش - در صورتي كه مفسده اي ايجاد نكند - استفاده كنيد .
7 - يقه و دكمه هاي خود را پيش از تدريس در آينه ببينيد .
8 - با چيزهايي كه ممكن است تمركز حواس دانش آموزان را از بين ببرد بازي نكنيد; مانند بازي با گچ، تخته، خودكار، تسبيح، عمامه، عينك، بيني، گوش و . . .
9 - اگر گچ يا ماژيك از دست شما روي زمين افتاد، آن را برداريد .
10 - در صورت امكان، گاهي براي اشراف بيشتر بر كلاس و تنوع در حركات، چند قدمي در بين شاگردان راه برويد .
11 - شاگردان را زياد به خاطر تنبيه پاي تخته سياه نگه نداريد .
12 - اگر جراحت يا بيماري ظاهري داريد، در ابتداي درس درباره آن توضيح دهيد تا ذهن شاگردان را در طول تدريس به خود مشغول نكند .
13 - برخي از شاگردان داراي نقص بدني يا رواني هستند، از اين رو حال آنان را رعايت كنيد .
14 - ضمن جلوگيري از سوء استفاده شاگردان براي بيرون رفتن از كلاس اجازه دهيد .
تواضع
پيامبر اكرم صلي الله عليه وآله: «من تواضع لله رفعه الله و من تكبر وضعه الله; (6) هر كس براي خدا فروتني كند، خداوند او را بالا مي برد و هر كس تكبر كند، خداوند او را پست گرداند .»
بزرگي و عظمت مربي ثمره تواضع و خلوص اوست، از اينرو:
1 - هرگز كودكان و نوجوانان را خدمت كار خود ندانيد .
2 - طوري سخت گيري نكنيد كه مجبور شويد آن را كاهش دهيد .
3 - به شاگردان خود اجازه سخن گفتن و سؤال كردن بدهيد .
4 - سخن شاگردان خود را بي مورد قطع نكنيد .
5 - انتظار نداشته باشيد كه شاگردان از شما اطاعت كوركورانه داشته باشند .
6 - با كودكان و نوجوانان برخوردي متواضعانه و مناسب داشته باشيد .
7 - تجربيات تدريسي خود را در اختيار دوستان خود قرار دهيد .
8 - اوقات استراحت و زنگ تفريح دانش آموزان را نگيريد .
9 - تا آنجا كه امكان دارد شاگردان را از كلاس محروم نكنيد .
10 - كودكان و نوجوانان را طوري هدايت كنيد كه خودشان اعمال و كردارشان را كنترل نمايند .
11 - بيش از اندازه در كار شاگردان دخالت نكنيد .
12 - به حرف شاگردان خود گوش دهيد و حتي به تذكرات آنان توجه كنيد .
13 - براي كودكان و نوجوانان كلمه «ساكت » ، «هيس » و مانند آن را زياد بكار نبريد .
14 - از شاگردان خود نخواهيد كه همواره سكوت باشند و هيچ حرفي نزنند و هيچ حركتي از خود نشان ندهند .
رعايت شخصيت شاگردان
رسول اكرم صلي الله عليه وآله: «ليس منا من لم يرحم صغيرنا و لم يوقر كبيرنا; (7) كسيكه به كوكان ما رحم نكند و بزرگسالان ما را احترام نگذارد از ما نيست .»
يكي از اصول تربيتي اسلام احترام به شخصيت و كرامت انساني افراد است . پيامبر اسلام صلي الله عليه وآله به همه مؤمنين اعم از كودكان و بزرگسالان، زنان و مردان و روستائيان و غير آنان، شخصيت مي داد و به آنها احترام مي گذاشت، پس:
1 - رعايت حقوق ديگران بويژه معلمان و مدرسان ديگر فراموش نشود .
2 - به شخصيت افراد احترام گذاشته و از تحقير آنان پرهيز شود .
3 - بين كودكان و نوجوانان رقابت مثبت و سالم ايجاد شود .
4 - به همه شاگردان بطور يكسان نگاه شود . اين قاعده فقط در موارد ضروري قابل استثناء است .
5 - از تمسخر و دادن لقب زشت به شاگردان پرهيز شود .
6 - شاگردان را بموقع تشويق و بين آنان تبعيض اعمال نگردد .
7 - از گفتن كلمات و جملات ركيك و خارج از ادب و نزاكت پرهيز كنيم .
8 - در صورت امكان از نمره يا امتياز شاگرد كم نكنيم .
نكات ويژه
1 - سعي كنيد براي تدريس، شروع خوب، گيرا و جذابي داشته باشيد .
2 - در تدريس خود به اين آمار توجه داشته باشيد كه گفته اند: 75% يادگيري از طريق چشم و 13% از طريق گوش و 12% از طريق بقيه حواس انجام مي گيرد .
3 - گاهي مي توانيم با صلوات يا طرح سؤال يا لحظاتي سكوت به كلاس تمركز بدهيم، اين روش از چند بار گچ روي تخته يا ميز زدن بهتر است .
شيوه استفاده از تخته
قال علي عليه السلام: «كتاب المرء معيار فضله و مسبار نبله; (8) نوشتار هر كس معيار فرزانگي و ميزان فرهيختگي اوست .»
در استفاده از تخته، هنگام تدريس، بايد نكاتي را مورد توجه قرار داد . بايسته است نكات زير مورد توجه قرار گيرد .
2 - ابزار و امكانات تدريس مانند: گچ، ماژيك، تخته پاك كن و . . . را پيش از درس فراهم آوريد .
3 - فقط مطالب مهم و ضروري را روي تخته بنويسيد و سعي كنيد مطالب نوشته شده روي تخته را كمتر پاك كنيد .
4 - از قسمت بالا و سمت راست تخته شروع به نوشتن كنيد، منظم بنويسيد و از تمام تخته استفاده كنيد .
5 - بسم الله در ابتداي هر كار، رمز عشق به خدا، توكل بر او، استمداد از او و وابستگي به اوست، پس هنگام استفاده از تخته، نوشتن «بسم الله الرحمن الرحيم » را فراموش نكنيد .
6 - هنگام نوشتن روي تخته، جلوي مطالب نايستيد .
7 - وقتي روي تخته مطلبي مي نويسيد، هم زمان آن را بخوانيد تا همه بشنوند .
8 - موقع نوشتن روي تخته، به شاگردان پشت نكنيد، بلكه نيم رخ بايستيد و بنويسيد .
9 - سعي كنيد هنگام نوشتن، لباسها و سر و صورت خود را گچي و يا رنگي نكنيد .
10 - تخته را از بالا به پايين پاك كنيد و با انگشت و دست و مانند آن پاك نكنيد .
11 - اگر شاگردان شما مطالب روي تخته را در دفترهاي خود نوشته اند، در پايان درس تخته را پاك كنيد تا براي استاد بعدي آماده باشد .
بيان و شيوه انتقال مطالب
يكي از نكات بسيار مهم در كلاسداري، نحوه بيان مطالب و شيوه انتقال آن به مخاطبان است . به كارگيري نكات زير، مربيان محترم را در انتقال بهتر مطالب ياري خواهد داد .
1 - استفاده از كلمات و جملات زيبا را فراموش نكنيد; مثلا به جاي «كور» كلمه «نابينا» و يا «روشندل » را به كار بريد .
2 - كلمات و جملات را رسا و روان بيان كنيد و در حد مقدور صدا و لهجه خاص و محلي نداشته باشيد .
3 - از خطي زيبا و يا حداقل خط خوانا همراه با بياني صحيح و زيبا برخوردار باشيد .
4- در انتقال مطالب ذوق و سليقه داشته باشيد و شناسائي ذوق و سليقه و استعداد كودكان و نوجوانان را فراموش نكنيد .
5- در صورتي كه خستگي را در چهره شاگردان خود احساس كرديد، در كلاسهاي اختياري از ادامه تدريس خودداري ورزيد .
6 - طوري تدريس كنيد كه شاگردان با استعداد بپسندند و شاگردان كم استعداد بفهمند .
7 - طوري سخن بگوييد و تدريس كنيد كه كودكان و نوجوانان به وجد آيند و در آنان نشاط ايجاد شود .
8 - گاهي مطالب خود را در قالبهاي هنري; مانند طراحي و . . . تدريس كنيد .
9 - متناسب و هماهنگ با موضوع، سر و دست خود را حركت دهيد و حالت آن موضوع را به خود بگيريد .
10 - سعي كنيد مطالب را هنگام تدريس بيشتر و بهتر مجسم كنيد .
11 - اگر صداي شما گرفته است، در رفع آن بكوشيد . استفاده از قرص گياهي آلتادين پيشنهاد مي شود .
12 - درس را پيش از تدريس تمرين كنيد . براي اين كار مي توانيد از فرصت طي مسير از منزل تا محل درس استفاده كنيد .
حفظ تعادل
در اسلام به ميانه روي و اعتدال بسيار سفارش شده است . يكي از مواردي كه بايد در آن ميانه روي و اعتدال رعايت شود، مسئله محبت و توجه به شاگردان در كلاس است . پس به موارد زير توجه كنيد:
1 - در كلاسداري با كودكان و نوجوانان، نه آنقدر محبت كنيد كه شاگردان لوس و خودخواه تربيت شوند و نه آن قدر بي مهري كنيد كه از اطراف شما بگريزند .
2 - بيش از اندازه از شاگرد تمجيد و تعريف نكنيد، زيرا ممكن است موجب غرور او و يا حسادت شاگردان ديگر شود .
3 - گاهي مي توانيد با نگاه كردن به شاگرد ناراحتي خود را نشان دهيد و نيازي به تنبيه بيشتر نيست .
4 - گاهي براي تشويق شاگردان، هدايا و جوايزي را در نظر بگيريد، البته تشويق بايد متناسب و به اندازه باشد .
5 - اقتدار مربي در كلاس مهمتر از سكوت شاگردان است .
6 - در موارد لزوم قاطعيت داشته باشيد .
7 - استعدادها و تواناييهاي مثبت شاگردان را جلو شاگردان ديگر مطرح كنيد و براي از بين بردن رفتارهاي ناپسند آنها تلاش كنيد .
8 - رفتار غلط شاگردان ممكن است معلول بيماريهاي بدني باشد، پس به اين نكته توجه داشته باشيد .
9 - پيش از تنبيه، علل كردارهاي منفي شاگردان را بررسي كنيد .
10 - به شاگردان ضعيف اعتماد به نفس ببخشيد و آنان را به درس خواندن ترغيب كنيد .
11 - پيش از آغاز تدريس، با پرسش از مسئولين مربوطه، شناختي اجمالي از وضعيت و موقعيت و سطح معلومات شاگردان بدست آوريد .
خصوصيات فردي
امام علي عليه السلام: «لاتفعل ما يضع قدرك; (11) كاري كه مقام تو را پست مي گرداند انجام نده .»
خصوصيات فردي مربي به ويژه در موارد حساسي مثل كلاس مورد نظر مخاطبان مي باشد، پس:
1 - سعي كنيد شخصيت علمي و اجتماعي خود را پيش شاگردان سبك نكنيد .
2 - در موارد لزوم با برخي از دانش آموزان در مورد خصوصيات فردي خود صحبت خصوصي داشته باشيد .
3 - مواظب باشيد كه كودكان و نوجوانان، شما را دست نيندازند و بازيچه آنان قرار نگيريد .
4 - وقتي كاري را از شاگردان مي خواهيد آن را پيگيري كنيد تا حتما انجام شود .
5 - نام خانوادگي خود را به شاگردان بگوييد .
6 - توجه كنيد مقررات خشك و افراطي را در كلاس وضع نكنيد .
7 - تدريس نيازمند تقويت جسماني است، آن را فراموش نكنيد و بين هر دو جلسه تدريس چيزي بخوريد و يا بنوشيد تا به خاطر ضعف دچار مشكل نشويد .
8 - در برخوردها و عكس العملها انعطاف داشته باشيد .
9 - نسبت به كوششها و فعاليتهاي شاگردان بي توجه و بي تفاوت نباشيد .
10 - تلاش كنيد تا در غير موارد ضروري درس خود را با استاد ديگري عوض نكنيد و در بين درس استاد عوض نشود .
11 - در تدريس از گروه گرايي و خطبازي خودداري كنيد .
12 - كودكان و نوجوانان رفتار مربي را زير ذره بين قرار مي دهند . مواظب باشيد كردار و رفتار منفي از خود نشان ندهيد .
13 - كاري كنيد كه شاگردان خصوصيات مثبت شما را در خود به وجود آورند .
خصوصيات اجتماعي
امام علي عليه السلام: «لاتقسروا اولادكم علي ادابكم فانهم مخلوقون لزمان غير زمانكم; (12) آداب و رسوم خودتان را بر فرزندانتان تحميل نكنيد; زيرا آنان براي زماني غير از زمان شما آفريده شده اند .»
تجربيات آموزشي و تحقيقات روانشناختي نشان مي دهد كه يادگيري به صورت دسته جمعي و غيرانفرادي معمولا سهل تر و بهتر صورت مي پذيرد . بدين جهت و نيز به دلائل ديگري، براي آموزش افراد، آنها را در يك مكان جمع كرده و آموزش مي دهند . آموزش در يك اجتماع مستلزم رعايت نكاتي است كه در ذيل به بعضي از نكات قابل توجه براي مربيان اشاره مي شود .
1 - از خصوصيات اجتماعي و خانوادگي شاگردان بي اطلاع نباشيد .
2 - اگر تعيين و بيان مقررات و قوانين ضروري باشد، اين كار را با همكاري شاگردان انجام دهيد .
3 - تلاش كنيد با مدير، سرپرست، مسئول، معاون و همكاران ديگر در محيط آموزشي هماهنگي داشته باشيد .
4 - مقررات محيط آموزشي را رعايت كنيد و به آنها احترام بگذاريد .
5 - كارها و فعاليتهاي مربوط به كلاس را بين شاگردان تقسيم كنيد و به آنان مسئوليت دهيد .
6 - شاگردان را جز در موارد ضروري، آن هم به مدت كم، از خود طرد نكنيد .
7 - در بعضي از موارد، شاگردان از مربي خود تقليد مي كنند، پس آهسته آهسته به تقليد آنان جهت دهيد .
8 - شاگردان را در كلاس نه آزاد آزاد بگذاريد و نه آنان را كاملا محدود كنيد .
9 - تنبيه و محروم نمودن تمام افراد به خاطر رفتار بد يك فرد يا يك گروه كوچك كار عاقلانه اي نيست .
10 - پشت سر ديگران سخني نگوييد تا پشت سر شما سخنها نگويند .
11 - آداب اجتماعي را در برخوردها رعايت كنيد .
شاگردان
امام سجادعليه السلام: «حق الصغير رحمته في تعليمه و العفو عنه و الستر عليه والرفق به والمعونة له; (13) حق كودك، مهرباني به او در آموزش و گذشت از خطاي وي و عيب پوشي و همراهي و ياري اوست .»
شاگردان شما امانتهاي الهي هستند كه براي پرورش و شكوفائي استعدادهايشان در اختيار شما گذاشته شده اند، از اينرو:
1 - شاگردان را به راه و كاري كه در پيش دارند متوجه سازيد .
2 - در شاگردان خود شناخت، بينش، پشتكار، صبر و حوصله را زمينه سازي كنيد و آن را افزايش دهيد .
3 - هميشه رغبت و ذوق شاگردان را زنده نگه داريد .
4 - درس را مرحله به مرحله و موضوع به موضوع تدريس كنيد .
5 - سعي كنيد مصاديق و نمونه هايي كه در درس مطرح مي كنيد، براي شاگردان قابل مشاهده و درك باشد .
6 - مطلبي را كه كودكان و نوجوانان با سعي و تلاش خود بدست مي آورند از آن خود مي دانند و با علاقه و بدون مقاومت آن را مي پذيرند . پس سعي كنيد آنها را در فراگيري دانش، به پژوهش واداريد .
7 - سن و معلومات و شرايط فردي شاگردان را در نظر داشته باشيد .
8 - اگر از شاگردان سؤالي مي كنيد، تا آنجا كه امكان دارد اجازه دهيد خود شاگردان جواب بدهند .
9 - به شاگردان فرصت كافي براي پاسخ دادن به سؤالات بدهيد .
10 - سؤال خود را طوري طرح كنيد كه فكر شاگردان را به كار اندازد و آنها را در حل مسئله كمك كند، نه اينكه فقط ناداني آنها را ظاهر سازد .
11 - در پاسخ به سؤالات نوبت شاگردان را رعايت كنيد .
12 - در هنگام سؤال كردن، درس را از جاهاي مختلف و افراد متفاوت كلاس بپرسيد نه از افراد خاص و مكان معيني در كلاس .
13 - زمينه سؤال كردن را در كودكان و نوجوانان فراهم آوريد و آنان را امر به سكوت نكنيد .
14 - گاهي شاگردان سؤال شاگرد ديگر را متوجه نمي شوند، پيش از پاسخ گفتن به آن سؤال، يكبار ديگر خودتان آن را تكرار كنيد .
پي نوشت ها:
1) غرر الحكم، ص 255 .
2) غرر الحكم، ص 444 .
3) رساله حقوق امام سجادعليه السلام .
4) آل عمران/159 .
5) غرر الحكم/10073 .
6) بحارالانوار، ج 16، ص 265 .
7) همان، ج 72، ص 137 .
8) معجم الفاظ غرر الحكم، ص 960 .
9) نهج البلاغه، نامه 47 .
10) بحار الانوار، ج 75، ص 108 .
11) غرر الحكم، ص 619 .
12) تحف العقول، ص 263 .
13) همان، ص 270 .
منابع بيشتر
1. آيين تدريس و روش كلاسداري/ مولف مهران عليپور مشكاني
2. آئين كلاسداري/ نويسنده كتاب جيمس دانيل؛ مترجم جمشيد بهروش
3. روش كلاسداري / احمد طهماسبي
4. فنون كلاسداري: (چگونه معلم موفق باشيم)/ مولف رابرت دي جيوليو؛ مترجم شهروز جاويدي
5. مديريت و كلاسداري جذاب/سي.ام. چارلز؛ ترجمه شاپورامين شايانجهرمي، مرضيه اميني
6. هنر معلمي:۱۲۰راهكار مهم در تدريس و كلاسداري/[جاني يانگ]؛مترجم منصور متين
7. آنچه هر معلم بايد بداند(۳): مديريت كلاس و كلاسداري/ مولف دونا واكر تايلستون؛ مترجمان بهمن ابراهيمي، علي اسماعيلي
8. آنچه هر معلم بايد بداند(۶): مديريت كلاس و كلاسداري/مولف دونا واكر تايلستون؛ مترجمان ندا نفيسي، علي اسماعيلي
نویسنده:حامد محقق زاده
+ نوشته شده در ۱۳۹۰/۰۹/۲۱ ساعت 12:55 توسط مهدی نخعی
|