"مرصوص bums "

دکتر منصوره تقاﺀ؛ متخصص بیماری­های مغز و اعصاب دانشیار دانشگاه علوم پزشکی تهران

آشنایی:

اگرچه بسیاری از مردم هنوز صرع را یک بیماری بی­علاج و ناتوان کننده می­دانند، امّا در بسیاری از موارد قابل کنترل و حتی درمان کامل است. بیشتر مبتلایان به صرع زندگی طبیعی دارند و می­توانند تحصیلات عالی را ادامه دهند، ازدواج کنند و فرزندان سالم داشته باشند. این نوشتار جهت آشنایی خوانندگان محترم با این بیماری است.

تشنج چیست؟

تشنج نمود ظاهری یک فعالیت نابه جا در مغز است. براساس آن­که این فعالیت نا به جا در کدام قسمت مغز ایجاد شده و تظاهر بیرونی آن به چه شکل باشد؛ تشنج­ها به انواع مختلف دسته­بندی می­شوند.

به اجمال می­توان گفت: تشنج­های جزیی یا موضعی در مواردی است که فرد بی­هوش نمی­شود. و امّا اگر فرد بی­هوش گردد، تشنج او از نوع عمومی خبزالیزه است.

در انواع مختلف تشنج موضعی، ممکن است فقط یک قسمت از بدن دچار حرکت­های بی­اختیار گردد، یا احساس خاصی را به شکل سوزن شدن یا سیخ شدن موها در قسمتی از بدن داشته باشد و یا ادعا کند صدایی را که وجود ندارد، شنیده است یا بوی خاصی را احساس کند و ...، که این حملات بسیار کوتاه ـ در حد کمتر­ از یک تا دو دقیقه ـ است.

گاهی افراد به اشتباه تشنج موضعی را حالت روانی تلقی می­کنند و حال آن که در این نوع تشنج، فرد برای مدت کوتاهی ارتباط هوشیارانه خود را با محیط از دست می­دهد. به عبارت دیگر به خوبی متوجه اطراف خود نیست و در آن مدت ممکن است کارهای تکراری مثل پلک زدن مکرر، مالیدن دست­ها به هم، قدم زدن، چرخیدن و ... را داشته باشد که پس از پایان تشنج، اصلاً آن­ها را به یاد نمی­آورد. این تشنج معمولاً از نقطه­ای خاص در مغز منشأ می­گیرد و درمان نشدن آن می­تواند به اختلال حافظه منجر شود.

تشنج دیگری از جمله تشنج­های عمومی وجود دارد که به آن آبسانس به معنای نیاب گفته می­شود. این تشنج معمولاً از سنین کودکی تا نوجوانی شروع می­شود و بسیار کوتاه مدت در حد 10 تا 20 ثانیه ولی با تکرار زیاد است. کودک برای مدت بسیار کوتاهی هوشیاری خود را از دست می­دهد، ولی به زمین نمی­خورد و فقط حالت مات­زدگی پیدا می­کند. این تشنج خوش خیم است و معمولاً عوارض مغزی ندارد، ولی چون می­تواند بارها تکرار شود، ممکن است منجر به افت تحصیلی گردد. آموزگاران از جمله کسانی هستند که متوجه این اختلال در دانش­آموز خود می­شوند، زیرا وی کلماتی را در دیکته جا می­اندازد و یا هنگام صحبت کردن دچار مات زدگی یا مکث می­شود.

به تشنجی که بسیاری از افراد با آن آشنایی دارند و با سقوط، بی­هوشی، کبود شدن، خرخر کردن، سفت شدن عضلات و سپس حرکات منظم در بدن و سر و گردن خود را نشان می­دهد، گراندمال می­گویند. این تشنج بر خلاف شکل ظاهری آن که شدید است و اطرافیان را ناراحت می­کند، معمولاً به خوبی با دارو کنترل می­شود.

تفاوت صرع با تشنج

اگر تشنج بدون تأثیر عوامل القا کننده و خود به خود تکرار شود، آن را صرع می­گویند. یعنی اگر فردی به علت بی­خوابی طولانی، گرسنگی شدید یا مصرف بعضی از داروهای محرک، دچار تشنج شود، مصروع نیست. به عبارت دیگر هر کس ممکن است در طول عمر خود، در شرایط خاصی، یک مرتبه تشنج کند، ولی این فرد مبتلا به صرع نیست.

با صرع چگونه برخورد کنیم؟

توجه به نکات ذیل پاسخ­ را آسان می­کند:

1. تلاش برای درمان صرع؛ ممکن است تشنج­ها به صورت غیرقابل پیش بینی برای فرد مصروع اتفاق بیفتد. بروز تشنج در مکان­هایی همچون وسط خیابان، روی سطح مرتفع، نزدیک اجاق گاز و ... بسیار خطرناک است. از سوی دیگر تأثیر تشنج بر روی مغز در صورت تکرار، منجر به اختلالات ذهنی، رفتاری و کندی در حرکات طبیعی بدن می­گردد. همچنان که ممکن است نشانه­ای از وجود یک ضایعه در مغز باشد. از این­رو مراجعه به پزشک، انجام اقدامات تشخیصی و مصرف داروی پیش­گیری از تکرار تشنج، الزامی است. بعضی اوقات تشنج به علت کمبود بعضی از مواد در بدن ـ به خصوص کلسیم ـ صورت می­گیرد که با جبران کمبود کلسیم، باید به درمان قطعی تشنج امیدوار بود.

2. مشخص شدن نوع حمله­ها؛ بروز هرحالت غیر طبیعی وکوتاه مدت و مکرر، همچون پرش­های دست­ و پا، گرفتگی عضلات یک طرف صورت، مات زدگی، خیرگی و اختلال هوشیاری موقت و یا به ذهن آمدن تصاویر یا شنیدن صداهای خاص بدون محرک واقعی بیرونی، ممکن است یک نوع صرع باشد. بنابراین لازم است به پزشک متخصص بیماری­های مغز و اعصاب مراجعه شود تا ماهیت این حملات روش گردد.

3. درمان توسط متخصص؛ با تأکید پیشنهاد می­شود که افراد مبتلا به صرع، جهت درمان خود به متخصصین رشته­ی بیماری­های مغز و اعصاب نرولاژی مراجعه کنند. یادآور می­شویم که رشته­های تخصصی جراحی اعصاب و اعصاب و روان رشته­های تخصصی متفاوت با حوزه عمل­کردی مجزایی هستند که متأسفانه بعضی بیمارها آنان را با رشته­ی بیماری­های مغز و اعصاب اشتباه می­گیرند.

4. تغییر شرایط زندگی؛ لازم است برای افراد مبتلا به صرع، شرایط زندگی آرام­تری فراهم گردد. از بی­خوابی و گرسنگی و خستگی زیاد که موجب بروز تشنج می­شود، پرهیز شود. مواد اسیدی و ترشی­جات را مصرف ننماید. به غذاهای اصلی مانند: پروتئینی و قندی، مواد حاوی کلسیم شامل: تخم مرغ، لبنیات و نیز مواد ویتامین­دار همچون: میوه­ها و سبزی­ها اهمیت جدّی بدهد.

بعضی خانواده­ها بنابر باوری غلط، فرد مصروع را از مصرف میوه­ها و لبنیات باز می­دارند و حال آن که این امر موجب بروز مشکلات و بیماری­های دیگر در فرد می­گردد، همچنان که کاهش کلسیم خون، خود عامل تشنج است.

5 . کنترل عوارض دارویی؛ نکته­ی مهم دیگر، کنترل عوارض احتمالی داروهای ضد صرع است. به همین منظور بیمار باید تحت نظر پزشک باشد و هر 3 یا 6 ماه برحسب نظر پزشک معتمد یک بار ویزیت شود. با تأسف بعضی بیمارها، سال­ها یک دارو را بدون مراجعه به پزشک، تجدید مصرف می­نمایند.

6. توجه به شرایط ویژه؛ در طول بارداری و شیردهی، درمان صرع باید ادامه یابد ولی باید، توجه داشت که نوع داروی مصرفی و کنترل عوارض احتمالی آن تحت نظر پزشک متخصص بیماری­های مغز و اعصاب انجام شود. وقوع تشنج طولانی یا مکرر در طول بارداری یا در حین زایمان، برای جنین و مادر عوارض جدی دارد.

7. هرگاه فرد مدتی برحسب شرایط بیمار، 2 تا 5 سال تشنج نداشته باشد، لازم است داروی ضد صرع به تدریج کاهش یافته و قطع شود. البته این تصمیم بنابر تشخیص پزشک متخصص بیماری­های مغز و اعصاب است.

نسبت به کودکان و خانم­هایی که تصمیم به باردار شدن دارند، پزشک می­تواند در صورت امکان و با توجه به شرایط بیمار مثلاً دو سال پس از آخرین تشنج دارو را قطع نمود.

حدود 75% ازکسانی که داروی ضد تشنج آن­ها بر حسب نظر متخصص بیماری­های مغز و اعصاب قطع می­شود، دچار تشنج مجدّد نمی­شوند، و در مواردی که تشنج عود نماید، درمان دارویی دوباره از سر گرفته می­شود.